ننمايد ، بايد قديم و ازلى باشد و شىء حادث حاصل در ماده ، فانى و غير باقى است . و امكان ندارد شىء حامل امكان حدوث ، امرى باشد بدون آن كه وجود حادث در آن حاصل شود ، يعنى حلول نمايد و به ماده و حامل امكان و استعداد ، فعليت و تحقق بخشد ؛ چه آن كه مجرد تام ، با مادى صرف مباين است و هرگز مباين ، حامل امكان و مبدأ استعداد مباين نشود . و موجودى محل امكان و جهت استعداد امرى شود كه شىء مستعد به مستعدّ له برسد و به واسطهء حصول در مستعد آن را فعليت و تحقق دهد و چنين امرى بايد وجودى مادى و حاصل در ماده باشد تا ماده را داخل يكى از انواع متحصل نمايد . اگر فيلسوف اردستانى به طريقهء قوم و مسلك آنان در پيدايش نفس ناطقه و كيفيت حدوث آن از اين باب كه مجرد تام الوجود كه به حسب جوهر ذات حالت منتظره ندارد و عقل صرف داراى اراده‌اى كلى و مبدأ نظام كلى است . و چون به جميع مواد و استعدادات ، نسبت واحد دارد ، نشود مبدأ نظام جزئى قرار گيرد و حقيقت مجردى كه بالذات ، خويش و مبدأ خويش را بدون احتياج به أمرى و جهتى تعقل مىنمايد ، و به ذات مبدأ خود قائم است و عشق او به مبدأ و بهجت و سرور حاصل از شهود جمال كبريايى نحوهء وجود اوست [ 1 ] ، به چه نحو محل ارادات و صور حادثه و متجدد